พระนิพพาน" (Nirvana)

 คำว่า "พระนิพพาน" (Nirvana) ในทางพุทธศาสนา มีความหมายที่ลึกซึ้งและถูกอธิบายไว้ในหลายมิติ ทั้งในฐานะ "สภาวะจิต" และ "จุดมุ่งหมายสูงสุด" ครับ ผมขอสรุปให้เข้าใจง่ายและชัดเจนตามหลักวิชาการและแนวทางปฏิบัติ ดังนี้ครับ:
1. ความหมายเชิงรูปศัพท์

คำว่า นิพพาน มาจากภาษาบาลีว่า Nibbāna (นิ + วานะ)

    นิ (Ni): แปลว่า ออก, หมดไป, ไม่มี

    วานะ (Vāna): แปลว่า เครื่องร้อยรัด, กิเลสที่เย็บใจไว้

    รวมความหมาย: สภาวะที่ "ปราศจากเครื่องร้อยรัด" หรือการดับสนิทของไฟกิเลสและไฟทุกข์

2. มิติของนิพพาน (2 ระดับ)

ในทางพุทธศาสนาแบ่งนิพพานออกเป็น 2 ประเภท ตามสภาวะของผู้บรรลุ:
ประเภท ชื่อเรียก ความหมาย
ระดับที่ 1 สอุปาทิเสสนิพพาน นิพพานในขณะที่ยังมีชีวิตอยู่ คือ ดับกิเลสได้แล้วแต่ยังมีร่างกาย (เบญจขันธ์) อยู่ เช่น พระอรหันต์ที่ยังมีชีวิต
ระดับที่ 2 อนุปาทิเสสนิพพาน นิพพานเมื่อสิ้นชีวิต คือ กิเลสก็ดับ ร่างกายก็ดับ (ขันธ์ 5 ดับหมด) ไม่ต้องกลับมาเวียนว่ายตายเกิดอีก
3. นิพพานคืออะไรกันแน่? (สภาวะ 3 ประการ)

เพื่อให้เห็นภาพชัดขึ้น นิพพานสามารถอธิบายได้ผ่าน 3 สภาวะนี้ครับ:

    สภาวะแห่งความเย็น (Coolness): เปรียบเสมือนไฟที่ลุกไหม้ (กิเลส: โลภ โกรธ หลง) ได้ดับลงแล้ว ทำให้จิตใจเย็นสนิท ไม่ถูกแผดเผาด้วยความทุกข์อีก

    สภาวะแห่งความว่าง (Emptiness/Suññatā): ไม่ใช่ความว่างแบบ "ไม่มีอะไรเลย" แต่เป็นความ "ว่างจากตัวตน" (Anattā) ว่างจากกิเลส และความยึดมั่นถือมั่น

    สภาวะที่เป็นอมตะ (The Deathless): เป็นสภาวะที่ไม่เกิด ไม่แก่ ไม่เจ็บ และไม่ตาย เพราะไม่มีเหตุปัจจัยให้ต้องกลับมาก่อร่างสร้างตัวเป็นชีวิตในภพภูมิใดอีก

4. นิพพาน "ไม่ใช่" อะไร? (ข้อควรระวัง)

    นิพพานไม่ใช่สถานที่: ไม่ใช่สวรรค์ ไม่ใช่เมืองแก้วที่ตั้งอยู่บนฟ้า แต่เป็น "สภาวะของจิต" ที่เข้าถึงธรรมะขั้นสูงสุด

    นิพพานไม่ใช่ความสูญสิ้น: ไม่ใช่ว่าตายแล้วสาบสูญไปเฉยๆ แต่เป็นการยุติวงจรของความทุกข์ (ปฏิจจสมุปบาท)

5. วิธีการไปสู่นิพพาน

พระพุทธเจ้าทรงวางเส้นทางไว้ชัดเจน คือ มรรคมีองค์ 8 (The Noble Eightfold Path) หรือสรุปสั้นๆ คือการปฏิบัติ ศีล สมาธิ ปัญญา เพื่อให้เห็นแจ้งในอริยสัจ 4 ครับ

    "นิพพานัง ปรมัง สุขัง" — นิพพานเป็นสุขอย่างยิ่ง (เป็นสุขที่เกิดจากความสงบ ไม่ใช่มิสุขที่เกิดจากการเสพกามคุณ)
นิพพาน หรือ ความสงบระดับสูง ที่ไม่ได้เกิดจากการได้เห็นรูปสวยๆ หรือฟังเสียงเพราะๆ แต่เป็นความสุขที่เกิดจากการที่จิตไม่ต้องไป "รับรู้" หรือ "ปรุงแต่ง" ผ่านอายตนะทั้ง 5 (ตา หู จมูก ลิ้น กาย) อีกต่อไป

    Absence of experience through sense: หมายถึง การที่ไม่มีการกระทบของรูป รส กลิ่น เสียง สัมผัส (การหยุดทำงานของกามคุณ 5)

    Itself is happiness: หมายความว่า "ความว่าง" หรือ "ความสงบ" จากสิ่งเหล่านั้น ไม่ใช่ความว่างเปล่าที่น่าเบื่อ แต่เป็น สภาวะแห่งความสุขที่แท้จริง (วูปสโม สุข) ซึ่งประณีตกว่าความสุขจากการเสพทางโลก